Koersrekenen

Op de zeekaart werk je altijd met WK (ware koers), want de kaart is op geografisch noord gebaseerd. Het kompas geeft KK aan. De omrekening loopt via MK als tussenstap.

Variatie (ook: declinatie) is de hoek tussen magnetisch noord en geografisch noord op een bepaalde locatie. In Nederland is de variatie momenteel ongeveer 1–2° Oost en verandert langzaam per jaar.

• Variatie staat op de kaart vermeld in de kompasroos (of in een noot)
• Oost-variatie: magnetisch noord ligt oostelijker dan geografisch noord
• WK = MK + variatie (Oost positief), of WK = MK − variatie (West positief)

De eenvoudige formule: WK = MK ± variatie (Oost = +, West = −).

Deviatie is de afwijking die het kompas oploopt door de magneten en metalen massa's aan boord. Deviatie varieert per kompaskoers en is te vinden in de deviatietabel van het schip.

• Deviatie Oost: het kompas wijst te ver oostelijk → KK < MK → MK = KK + deviatie (Oost)
• Deviatie West: het kompas wijst te ver westelijk → KK > MK → MK = KK − deviatie (West)

Formule: MK = KK ± deviatie (Oost = +, West = −).

Je hebt op de kaart een WK bepaald en wil weten wat je op het kompas moet afstellen om die koers te varen.

Stap 1: WK → MK: trek variatie af (Oost) of tel op (West) MK = WK − variatie (Oost) of MK = WK + variatie (West)

Stap 2: MK → KK: trek deviatie af (Oost) of tel op (West) KK = MK − deviatie (Oost) of KK = MK + deviatie (West)

Ezelsbruggetje richting KK: "Oost is uit" → bij Oost variatie/deviatie gaat het getal omlaag als je van WK naar KK gaat.

Voorbeeld:

• WK = 085°, variatie = 2°O, deviatie = 3°O
• MK = 085° − 2° = 083°
• KK = 083° − 3° = 080°
• Stuur 080° op het kompas om koers 085° (WK) te varen

Je hebt een koers gevaren en wil die op de kaart plotten als WK.

Stap 1: KK → MK: tel deviatie op (Oost) of trek af (West) MK = KK + deviatie (Oost) of MK = KK − deviatie (West)

Stap 2: MK → WK: tel variatie op (Oost) of trek af (West) WK = MK + variatie (Oost) of WK = MK − variatie (West)

Voorbeeld:

• KK = 080°, deviatie = 3°O, variatie = 2°O
• MK = 080° + 3° = 083°
• WK = 083° + 2° = 085°

Dit is precies de omgekeerde berekening van hierboven — een goede controle.

Zelfs als je de juiste WK vaart, kan het schip door wind (verlijering) en stroom (stroomzetting) van koers worden gebracht. De gecorrigeerde koers heet de stuurkoers of te varen koers.

De stroomdriehoek combineert drie vectoren:

1. Eigenkoers — de koers die het schip zelf vaart (WK zonder stroom/wind)
2. Stroomvector — richting en snelheid van de stroom
3. Koers over grond (KOG) — de resulterende koers die je echt aflegt

Constructie op de kaart:

1. Teken de eigenkoers-vector vanuit het vertrekpunt (lengte = vaart × tijd)
2. Teken de stroomvector aan het einde van de eigenkoers-vector
3. De verbindingslijn van vertrekpunt naar eindpunt = KOG

Als je een bepaald bestemmingspunt wilt bereiken, moet je de eigenkoers zo kiezen dat de resulterende KOG naar de bestemming wijst. Dit noem je de bovenstroomse koers.

TVMDC — de volgorde van ware naar kompas:

• True (Ware koers)
• Variation (Variatie)
• Magnetic (Magnetische koers)
• Deviation (Deviatie)
• Compass (Kompaskoers)

"Time Visits Many Distant Countries" — van links naar rechts ga je van WK naar KK.

Oost-correcties: als je van WK → KK gaat, trek je Oost-waarden af. Als je van KK → WK gaat, tel je Oost-waarden op. West is het tegenovergestelde.

• Schrijf altijd de formule op voordat je rekent: WK → MK → KK of andersom
• Controleer of het antwoord logisch is: bij Oost-variatie én Oost-deviatie moet de KK altijd kleiner zijn dan de WK
• Pas op met 360°-grens: 005° − 10° = 355°, niet −5°
• Op het examen wordt variatie en deviatie altijd gegeven — je hoeft ze niet zelf op te zoeken